Uzależnienie i jego czynniki.

Żyjemy w czasach intensywnych przemian społecznych, ekonomicznych oraz kulturowych dokonujących się nie tylko w Polsce, ale i na całym świecie. Charakterystycznym znakiem tych czasów są nasilone i złożone problemy społeczne.

Wśród współczesnych trudności, niewątpliwie jednym z bardziej destruktywnych jest zjawisko uzależnień od środków psychoaktywnych. Teoretycy zagadnień uzależnień od lat starają się wyjaśnić mechanizmy ich powstania, przyczyny, przebiegu, oraz sposobów leczenia. Według funkcjonującego obecnie poglądu, uzależnienie traktowane jest jako choroba mimo tego, że dotychczasowe badania nie potwierdziły jednoznacznie słuszności owego zjawiska.
Według definicji Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), przyjętej w 1946 r. zdrowie to: „stan dobrego samopoczucia psychicznego, fizycznego   i społecznego”1. Założenie, że uzależnienie jest chorobą wiąże się z propagowaniem postawy, która mówi, że pacjent nie jest w stanie całkowicie wyleczyć się z uzależnienia i do końca życia narażony jest na ryzyko nawrotu, co może potęgować jego poczucie bezsilności.2
Terminologia dotycząca uzależnień wskazuje na liczne czynniki, które najogólniej można nazwać środkami uzależniającymi, posiadające szczególne właściwości bądź ze względu na ich chemiczny skład wywołujący przyjemność, bądź pewne techniczne aspekty urządzeń (np. częstotliwość zdarzeń, efekty świetlno-dźwiękowe automatów do gier).

Tak więc środek uzależniający to termin szeroki, obejmujący: środki psychoaktywne, środki odurzające, urządzenia, czynności. Przy czym środki psychoaktywne to substancje oddziałujące aktywnie na organizm lub psychikę człowieka.

W ich skład wchodzą środki odurzające, leki psychotropowe, alkohol, znamienne środki chemiczne, a także nikotyna, kofeina (substancje zawarte w kawie czy herbacie). Środki odurzające i psychotropowe to określenia odnoszące się do substancji, które wywołują pożądane stany w psychice. Stąd terminy te zarezerwowane są dla narkotyków i leków zmieniających funkcjonowanie układu nerwowego (w grupie tej zwykle nie mieści się alkohol, choć powoduje podobne efekty). Osobną grupę substancji uzależniających stanowią środki behawioralne, czyli różnego rodzaju interaktywne urządzenia lub zjawiska społeczne, które wyzwalają nadmierne interakcje człowieka z urządzeniami bądź nadmierną aktywność w jakiejś dziedzinie. Mogą powodować uzależnienie bierne (np. oglądanie telewizji) lub czynne (np. gry komputerowe). Należą do nich środki masowego przekazu, takie jak: telewizja, komputer (hakerstwo, programowanie), internet (czatowanie, gry fantasy, surfowanie) oraz  gry wideo i gry komputerowe, a także praca, seks, jedzenie .3

 

 


(zob. Rys. 1).

 

Rys. 1: Podział środków uzależniających
Źródło: S. Badora, Kulturowe konteksty mechanizmów uzależnień, [w:] S. Badora, I. Mudrecka (red.), Strategie rozwiązywania problemów uzależnień, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2006,   s. 17.

Obiegowo używane określenie „uzależnienie od środków psychoaktywnych” niegdyś oznaczało doświadczanie przez osobę fizycznego zespołu abstynenckiego w momencie zakończenia działania danej substancji. W teraźniejszych czasach fizyczne oznaki uzależnienia są w diagnozie nadal ważne, ale już nie najważniejsze. Przyjęte w Diagnostyce i Statystyce Zaburzeń Psychicznych, opublikowanych przez Amerykańskie Stowarzyszenie Psychiatryczne DSM-IV (Diagnostic and Statistikal Manual of Mental Disorders from the Americam Psychiatric Association) kryteria przyjmowanego środka uzależniającego od substancji psychoaktywnej akcentują istnienie zespołu symptomów lub behawioralnych oznak, które wskazują na cierpienie lub utratę niektórych zdolności poznawczych i emocjonalnych.

Istnieją trzy podstawowe cechy omawianego zbioru kryteriów (1) utrata kontroli w zachowaniu nad zażywaniem substancji, (2) upośledzenie codziennego funkcjonowania i niezaprzestanie przyjmowania danej substancji mimo przykrych skutków zażywania oraz (3) fizyczne lub emocjonalne przystosowanie do substancji, takie jak ustabilizowanie poziomu tolerancji lub zespół abstynencyjny. Podsumowując uzależnienie od substancji można określić za pomocą „trzech K”: utrata kontroli nad zażywaniem substancji, kontynuacja jej zażywania pomimo nieprzyjemnych skutków, jakie wywołuje, oraz kompulsja (lub przymus) zażywania substancji.4

Inną definicję uzależnienia przedstawia psychofarmakolog Jerzy Vetulani, twierdząc, iż „uzależnienie od substancji psychoaktywnej jest złożoną chorobą ośrodkowego układu nerwowego. Charakteryzuje się natrętnym, niekontrolowanym poszukiwaniem leku, określanym jako głód narkotyczny”. Według prof. J. Vetulani: „nałogowcem staje się człowiek wówczas, gdy chęć poszukiwania zaczyna dominować nad innymi odczuciami. To choroba chroniczna, z nawrotami występującymi nawet po długich okresach abstynencji”.5

Komitet Ekspertów Światowej Organizacji Zdrowia opublikował w 1969 roku definicję uzależnienia podając, że: „uzależnienie lekowe jest to psychiczny, a niekiedy fizyczny stan wynikający z interakcji między żywym organizmem a lekiem, charakteryzujący się zmianami zachowania i innymi reakcjami, do których należy konieczność przyjmowania leku w sposób ciągły lub okresowy, w celu doświadczenia jego wpływu na psychikę, a niekiedy aby uniknąć przykrych objawów towarzyszących brakowi leku. Tolerancja może wystąpić, ale nie musi. Osoba może być uzależniona od więcej niż jednej substancji”.6 Warto w tym miejscu dodać, że używany w definicji WHO termin „lek” jest rozumiany bardzo szeroko. W odniesieniu do opisywanej „zależności lekowej” oznacza: jakąkolwiek substancję lub produkt, który jest używany dla zmodyfikowania lub do zbadania fizjologicznego stanu organizmu dla korzyści otrzymującego.7

Z definicją uzależnienia od środków psychoaktywnej związane są takie pojęcia jak: zależność psychiczna, fizyczna, tolerancja oraz zespół uzależnienia.

Zależność psychiczna to potrzeba, pragnienie przyjmowania danej substancji w celu uzyskania pewnych gratyfikacji emocjonalnych np. poprawy nastroju, rozluźnienia lub odprężenia. Pragnienie może mieć charakter przymusu i często jest najsilniejszym czynnikiem prowadzącym do powtórnego przyjmowania substancji psychoaktywnej.8 Uzależnienie psychiczne polega na koncentracji myślenia wokół substancji. W niektórych ośrodkach zajmujących się patologiami społecznymi uważa się, że uzależnienie psychiczne poprzedza uzależnienie fizyczne i rozwija się w trakcie specyficznej sytuacji człowieka, prowadzącej do eksperymentowania z różnymi substancjami psychoaktywnymi – określa się to jako psychiczne dojrzewanie do prób używania substancji.9

Fizyczna zależność to wynik adaptacji ośrodkowego układu nerwowego do danej substancji psychoaktywnej. Nagłe jej odstawienie wywołuje wystąpienie zespołu abstynencyjnego, który stanowi grupę objawów o zmiennym przebiegu i nasileniu. Pojawienie się symptomów i przebieg owego zespołu odstawienia jest ograniczony w czasie i zależy od typu substancji psychoaktywnej oraz dawki stosowanej bezpośrednio przed zaniechaniem lub ograniczeniem przyjmowania środka. Potrzeba przyjęcia odpowiedniej substancji dominuje nad wszystkim, prowadząc do degeneracji biologicznej, psychicznej i społecznej jednostki. W przypadku niektórych narkotyków jest kwestionowana obecność omawianego uzależnienia (marihuana, halucynogeny).10

Tolerancja to zjawisko zwiększonej odporności organizmu na dany środek, w wyniku czego w celu uzyskania tych samych efektów działania, konieczne jest przyjmowania coraz większych dawek.11

Zespół uzależnienia to stan psychiczny i fizyczny wywołany używaniem substancji psychoaktywnych, kiedy zachowania związane z jej zażywaniem uzyskują wyraźną przewagę nad innymi, charakterystycznymi dla danej osoby. Stwierdzając co najmniej trzy z poniższych objawów, które występują nieprzerwanie przez okres jednego miesiąca w ciągu ostatniego roku, rozpoznajemy zespół uzależnienia. Najistotniejsze cechy i objawy zespołu uzależnienia to:

  • silna potrzeba lub przymus używania substancji psychoaktywnej,
  • utrata kontroli w używaniu substancji psychoaktywnej,
  • przyjmowanie substancji w celu uniknięcia objawów abstynencyjnych,
  • wystąpienie zespołu abstynencyjnego po przerwaniu przyjmowania substancji,
  • wzrost tolerancji,
  • charakterystyczny indywidualny sposób używania substancji,
  • postępujące zaniedbywanie innych zainteresowań lub przyjemności na rzecz zdobywania i przyjmowania substancji uzależniającej,
  • zażywane środka mimo wyraźnych szkód fizycznych, psychicznych  i społecznych.12

 


 

Bibliografia:
1. Woynarowska B., Edukacja zdrowotna – podstawy teoretyczne i metodyczne, [w:] B. Woynarowska, Edukacja zdrowotna, PWN, Warszawa 2008, s. 19.
2. www.narkotyki.pl/wokol-uzaleznien/zalenieniejakochoroba/ z dnia 15.03.2009 r.
3. Badora S., Kulturowe konteksty mechanizmów uzależnień, [w:] S. Badora, I. Mudrecka (red.), Strategie rozwiązywania problemów uzależnień, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2006, s. 17.
4. Seligman M. E. P., Walker E. F., Rosenhan D. L., Psychopatologia, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2003, s. 621.
5. Kuś M., Od haju do piekła, „Charaktery”, 2007, nr 9, s. 54.
6. Chmielewska K., Baran-Furga H., Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania spowodowane przyjmowaniem substancji psychoaktywnych, Centrum Pomocy Rodzinie przy Towarzystwie Rodzin i Przyjaciół Dzieci Uzależnionych, Powrót z U, Warszawa 1998, s. 5.
7.Rybczyńska R., Narkomania, [w:] T. Pilch (red.), Encyklopedia pedagogiczna XXI wieku, Tom 3, Wydawnictwo Żak, Warszawa 2004, s. 487.
8. Chmielewska K., Baran-FurgaH., Zaburzenia psychiczne…, op.cit., s. 5.
9.Słowik-Gabryelska A., Patologie społeczne: alkoholizm, narkomania, nikotynizm, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego, Szczecin 2006, s. 51.
10. Chmielewska K., Baran-FurgaH, Zaburzenia psychiczne…, op.cit., s. 5.
11. Ibidem, s. 6.
12. Ibidem, s. 7.minimum age for iudкарты куглторговый центр метр адреса